ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੁੱਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਮ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਨਾਲ ਛੋਹਣ ਦੇ ਛਿਣ, ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਰ ਦੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੁੱਪ ਖਾਲੀਪਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਗਹਿਰੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ, ਆਸਣ ਤੇ ਮਨੋਰਥ—ਤਿੰਨੇ ਇੱਕੋ ਲਕੀਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਛਿਣ ਲਿਖਣਾ ਮਹਿਜ਼ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਇਹ ਇੱਕ ਰੂਹਾਨੀ-ਸਾਧਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਰਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੱਚ ਜਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਪਾਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਸਕੇ।
ਇਹੀ ਉਹ ਪੜਤਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ (ਅੱਖਰ-ਕਲਾ)—ਨਾ ਮਹਿਜ਼ ਲਿੱਪੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੁਰਤ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਜੋ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਸਵਾਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਮੋੜਨਾ ਹੈ : ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਲਿੱਪੀ ਮਹਿਜ਼ ਸਜਾਵਟ ਦਾ ਸੰਦ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਵਾਹਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅੱਖਰ: ਨਾਦ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਸਰੂਪ
ਗੁਰਮੁਖੀ—ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਫਲਸਫੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਤਰ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਲਿੱਪੀ ਉਸ ਬੋਲ ਦਾ, ਉਸ ਸਾਹ ਦਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਅਲੌਕਿਕ ਬਚਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ-ਸਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਗਤੀਮਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਰ ਅੱਖਰ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨਾਦ ਦਾ ਥਿਰਕਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਸਾਹ ਅਤੇ ਸੁਰ ਰਾਹੀਂ ਜਿਊਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕੜੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬੋਲ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਬੋਲ ਤੋਂ ਕਲਮ ਫੜੀ ਹੱਥ ਤੱਕ ਅਟੁੱਟ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਰਭਾ ਲਿਖਣ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨਾਲੋਂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਟਾਈਪੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦੇ ਨਿਰਪੱਖ ਭਾਂਡੇ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ (ਅੱਖਰ-ਕਲਾ) ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਛਾਪ ਮੰਨਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਉੱਕਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਣਮੁੱਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਧਨਾ : ਮਨ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ
ਕਿਸੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਹੱਥ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਰਚਦਾ ਵੇਖਣਾ, ਹੁਨਰ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੈ। ਗੋਲਾਈ ਸਬਰ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਅਨੁਪਾਤ ਸੰਜਮ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਵਿੱਥ ਉਸ ਤਾਲ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਹਲ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਆਪਣੀ ਸਮੇਲਤਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ(ਅੱਖਰ-ਕਲਾ) ਇੱਕ ਸਾਧਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਅ ਅਤੇ ਨਿਖਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਸਾਹ ਨਾਲੋਂ ਅਗਾਂਹ ਨਹੀਂ ਦੌੜ ਸਕਦਾ, ਸਾਹ ਮਨ ਨਾਲੋਂ ਅਗਾਂਹ ਨਹੀਂ ਦੌੜ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਬੈਠਕ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਸਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਦਾ ਭਟਕਣਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕੰਬਦੀ ਲਕੀਰ ਜਾਂ ਡੋਲਦੀ ਗੋਲਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਘੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਗਜ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸੀ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਆਇਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਖੁਦ-ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਿਰਮਲ ਸਾਧਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।
ਇਹੀ ਗੁਣ—ਅੰਦਰਲੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਸੁਮੇਲ—ਉਹ ਤੰਦ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਮ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅੰਦਰਲੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਔਜ਼ਾਰ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਹੈ।
ਪਵਿੱਤਰ-ਜੁਮੈਟਰੀ: ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ
ਹਰ ਲਿਪੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਗੁੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ (ਅੱਖਰ-ਕਲਾ) ਇਸ ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਗੋਲ-ਮੋਲ ਸਰੂਪ, ਕਠੋਰ ਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਪਰਹੇਜ਼ ਅਤੇ ਗੋਲਾਈਆਂ ਦੀ ਤਾਲਬੱਧ ਪੁਨਰਾਵਰਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਸਹਿਜ-ਸਹਿਜਤਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੰਡਨ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਨਾਲੋਂ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਰ ਅਕਸਰ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਧੁਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ| ਸੰਤੁਲਨ—ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਅਤੇ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿਚਕਾਰ, ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਲਕੀਰ ਅਤੇ ਅਦਿੱਖ ਥਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਤਥਾ ਇੱਕੋ ਅੱਖਰ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾਤਮਕ-ਸੰਤੁਲਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਜਿਥੇ ਸਾਧਿਕ ਦੀ ਸਾਧਨਾ, ਉਸ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਉਛਲੇ, ਨਾ ਜੜ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੇ।
ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਗਜ਼ ਆਪ ਇੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਖੇਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ, ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਸਿਆਹੀ ਮਹਿਜ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ-ਅੰਕਣ ਨਹੀਂ, ਮਨੋਰਥ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚੀ ਗਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਮਹਿਜ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਉਸ ਚੁੱਪ-ਦਾਤ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੇ ਜਗਤ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਸਬਰ ਨਾਲ, ਅਨੁਪਾਤ ਨਾਲ, ਸੰਜਮ ਨਾਲ।
ਰੂਹ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦ: ਸਹਿਜ-ਅਨੁਭਵ
ਜੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਮਨ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਰੂਹ ਦਾ ਵਿਸਮਾਦ ਹੈ। ਭਗਤੀ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਬਾਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਚਿੰਤਨ ਅਕਸਰ “ਅਨੰਦ” ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ, ਜੋ ਬਾਹਰਲੇ ਸੁੱਖ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਰ ਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਇੱਕੋ ਅੱਖਰ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲਕੀਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਪਾਰ” ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਹੁਨਰ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁੱਝ ਸਹਿਜ, ਕੁੱਝ ਵਿਸਮਾਦੀ, ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਸਮਾਦ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਨੋਰਥ ਦਾ ਮਹਿਜ਼ ਜੋੜ-ਫਲ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੇ ਅੱਖਰ ਦਾ ਸਹਿਜ-ਅਨੰਦ, ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰ, ਉਸ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਗਤੀ-ਮਾਰਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਖੋਜਦਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰਤਾ ਇੱਥੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹੀ ਗਈ ਸਜਾਵਟ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਅਭਿਆਸੀ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਹੀ, ਹੱਥ, ਸਾਹ ਤੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰੋ ਲਿਆ ਹੈ।
ਕਾਹਲੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਮੁੜ-ਖੋਜ
ਅੱਜ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ(ਅੱਖਰ-ਕਲਾ) ਵਿੱਚ ਜਾਗੀ ਨਵੀਂ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਮਹਿਜ਼ ਪੁਰਾਣੇ ਹੁਨਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਜੋਕੇ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਚੁੱਪ-ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਕਾਹਲ, ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ-ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲਿਖਣ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਲਮ ਫੜ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਾ—ਇਹ ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਣਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਕਦੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੀਬੋਰਡਾਂ ਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭੰਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਇਹ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਅਤੀਤ ਵੱਲ ਮੋੜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਠਹਿਰਾਅ ਦੀ ਮੁੜ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਰ ਦਾ ਸਬਰ, ਭਾਵੇਂ ਨਿਮਾਣੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜਾਪੇ, ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਰੂਪ ਕਾਹਲੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੰਚਾਰੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਕੁੱਝ ਰੂਪ ਠਹਿਰਾਅ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਨਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ।
ਸਮਾਪਤੀ
ਕਿਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ, ਅੰਤ ਨੂੰ, ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਗੋਲਾਈ ਦੀ ਹੌਲੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਲੱਭ ਲੈਣਾ, ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸਮਾਦ ਪਾ ਲੈਣਾ ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਵੇ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ (ਅੱਖਰ-ਕਲਾ), ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵਾਹੀ ਗਈ, ਮਹਿਜ਼ ਸੰਭਾਲੀ ਗਈ ਲਿੱਪੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਅਭਿਆਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਭਗਤੀ—ਅੱਖਰ ਦਰ ਅੱਖਰ, ਸਾਹ ਦਰ ਸਾਹ—ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੇਗੀ।
ਡਾ. ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪੰਜਾਬ|
+91 9501012691
